|
Eski bir süsleme sanatıdır. Sözcük
Arapça'da “altınlama, yaldızlama” anlamına gelir. Ama tezhip yalnız altınla
değil boya ile de yapılır. Daha çok yazma kitapların sayfalarını, hat
levhalarının kenarlarını süslemede kullanılmıştır.
Tezhip doğuda olduğu kadar batıda da uygulama alanı bulmuş bir sanattır.
Özellikle ortaçağda Hıristiyanlık'ın kutsal metinlerini, dua kitaplarını
süslemede yoğun biçimde kullanılmıştır. Ama zaman içerisinde kitaplarda da
resim öne çıkmış, tezhip yalnızca başlıklardaki büyük harfleri süslemekle
sınırlı kalmıştır.
Türkler'de tezhibin geçmişi Uygurlar'a kadar uzanır. Mani dininin Uygurlar
arasında yayıldığı 9. yüzyılda tezhip sanatı da görülmeye başlanmıştır. Bu
dönemde İslam ülkelerinde de tezhip yaygın bir sanattı. Anadolu'ya
Selçuklular'ın getirdiği tezhip en gelişkin dönemini Osmanlılar zamanında
yaşamıştır. 15. yüzyılda Mısır'da Memlûk sanatçıları ayrı bir üslup
geliştirmişler, aynı dönemde İran'da ve ardından Timurlular'ın egemen olduğu
Herat, Hive, Buhara, Semerkant gibi merkezlerde tezhip sanatı büyük gelişme
göstermiştir. Herat'ta geliştirilen üslup daha sonra da İran tezhip sanatını
büyük ölçüde etkilemiştir. Osmanlı sanatçıları da 15.-16. yüzyıllarda
İran'la artan ilişkiler sonucunda Herat Okulu'nun birçok özelliğini
yapıtlarında kullanmış, yeni bireşimler yaratmışlardır. 18. yüzyılda Osmanlı
tezhip sanatı gerilemeye yüz tutmuş, klasik motiflerin yerini kaba
süslemeler almaya başlamıştır. 19. yüzyılda ise sanatın hemen her alanını
saran batı etkisi tezhibe de yansımış, örneğin Klasik dönemde tek olarak
kullanılan çiçek motifleri vazolar, saksılar içinde buketler halinde görülür
olmuştur.
Tezhipte temel malzeme altın ya da boyadır. Altın, dövülerek ince bir tabaka
haline getirilmiş varak olarak kullanılır. Altın varak su içinde ezilip
jelatinle karıştırılarak belli bir kıvama getirilir. Boya ise genellikle
toprak boyalardan seçilirdi. Sonraları sentetik boyalar da kullanılmıştır.
Tezhip sanatçısı (müzehhip) bir kâğıdın üstüne çizdiği motifi önce sert bir
şimşir ya da çinko altlığın üstüne koyarak çizgileri noktalar halinde
iğneyle deler. Sonra bu delikli kâğıdı uygulanacağı zeminin üstüne koyarak
delikleri yapışkan bir siyah tozla doldurur. Delikli kâğıt kaldırıldığında
motifin uygulanacak zemine çıktığı görülür. Bu motif iyice
belirginleştirilip altınla ya da boyayla doldurularak tezhip meydana
getirilir. |