• Home
• about
• contact

 

SUREBAŞI

          İÇİNDEKİLER:

 

       GİRİŞ

 

       SÛREBAŞI’NIN TANIMI

 

       SÛREBAŞI İLE ÜNVAN SAYFASI ARASINDAKİ FARKLAR

 

       SELÇUKLU DÖNEMİ SÛREBAŞI TEZHİBİ VE ÖRNEKLER

 

       OSMANLI ERKEN DÖNEM SÛREBAŞI TEZHİBİ VE ÖRNEKLER

 

        OSMANLI KLASİK DÖNEM SÛREBAŞI TEZHİBİ VE ÖRNEKLER

 

       BATI ETKİSİNDEKİ SÛREBAŞI TEZHİBİ VE ÖRNEKLER

 

 

Tezhip en çok el yazması kitaplarda ve kitap içinde en çok baş sayfalarda kullanılmıştır. Çok özen gösterilen kitaplarda baştaki iki sayfada yazıya ayrılan küçük bir bölümün dışında, tüm alanın tezhiple kaplandığı da görülür.

          Ozellikle Kur’an-ı Kerim’in ilk iki sayfasının bu tür bir süsleme ile doldurulması adeta bir kural haline gelmiştir. Kur’an-ı Kerim’in dışındaki kitaplarda ise genellikle metnin başında tezhipli bir besmele bölümü koymak yeterli olmuştur. Bu tür baş sayfalarda besmelenin zemini ve çerçevesi de tezhiplidir. Ayrıca çoğu kez yazının üst kısmında tezhipli bir tepelik bölümü yer alır.

             Kitapta metin kısmından önce gelen bir yada iki sayfa daha fazla tezhipli olabilir. Bu tür sayfalarda genellikle yazı bulunmaz, figürsüz süsleme tüm sayfayı kaplar.

 

Tezhip, kitabın çeşitli yerlerine yapılır, bunlardan en önemlileri:

 

      Zahriye: (Kitabın ilk bir veya iki sayfasında) Yuvarlak, köşeli olabilir ve ortasında madalyon halinde eserin ve müellifin adı ve eserin kimin namına yazıldığı kayıtlıdır.

 

      Başlık: (Serlevha) Metnin başladığı sayfadaki başlıktır. Bazı yazmalarda bilhassa Kur’an–ı Kerim’lerde ve padişahlara takdim olunan eserlerde bu sayfayla karşısındaki sayfa tamamıyla tezhipli olabilir.

 

      Bölüm ve sûre başlıkları: Sûrelerin başladığı sayfalardaki tezhiptir.

 

      Durak, cüz, hizip, secde işaretleri (Kur’an–ı Kerimlerde)

 

      Hatime (son)

 

      Cedvel (Yazıyı çerçeveleyen çizgi)

 

      Zencirek (Genelikle ara suyu olarak kullanılır)

 

      Tığ (Sayfada yazı dışındaki süsler)

      Kütüphanelerimizde, saray nakış hanesinde tezhiplenerek padişaha sunulan birçok eser vardır, aradan 500 yıl geçmesine rağmen güzelliklerinden hiçbir şey kaybetmemişlerdir.

       Tezhibe kısaca estetiğin ve güzelliğin sanatı demek doğru olacaktır.

       Tezhip sanatının yazma kitaplardan sonra en çok kullanıldığı alan, hüsn-i hat levha ve albümleridir. Hilye-i şerifler, hattat diploması ve tuğra niteliğindeki yazılar da bu grupta toplanabilir. Kur’an-ı Kerim en çok tezhiplenen kitaptır. Kur’an yazmanın ve süslemenin sevap sayılmasının bunda büyük etkisi vardır. Özel önem verilmiş pek çok örnekte baştaki ilk iki sayfanın tamamının yanı sıra sûre başlıkları da tezhiplenmiştir. Sûrenin adının belirtildiği yazı ise, farklı bir renkle örneğin beyaz ya da altınla yazılır ve bu yolla normal metinden ayrılır. Yazıdan arta kalan bölümde ise dönem üslubunun gereği olan süslemeler yer alır.

       

      Sûre, Kuran-ı teşkil eden bölümlerin adı. Bizzat Kuran da, Medine devresinde nazil olan kısımlarda olduğu gibi, Mekke devresinde nazil olanlarda da bu isim, peygambere tebliğ edilen vahiylerin her bir parçasını ifade eder. Kuran 114 sûre ihtiva eder.

      Vahyi tabii, Cebrail AS getiriyor. Kur'an'ın ayetlerini getirirken, "Bismillâhir rahmanir rahîm." ile başlarsa, Cenâb-ı Peygamber bilirmiş ki, bu sûre başı...

       

      Ayetler tedricî bir sûrette geliyor. Meselâ, Sûre-i Bakara şu kadar ayet... Kaç günde kim bilir nazil oldu?.. Ama birbirine eklenmesini, Cenâb-ı Peygamber Levh-i Mahfuz'da görmek sûretiyle, öyle tensib etmişler. Ama "Bismillâhir rahmanir rahîm." geldi miydi, demek bu sûre ayrılıyor. Mesela; Bakara bitti, Al-i İmran geldi... Elemtere bitti, Liilâfi geldi arkasından. (alime ennehâ sûreh.) Cebrail AS'ın "Bismillâhir rahmanir rahîm." ile başlamasından yeni bir sûrenin nâzil olduğunu anlardı

       

 

Kur’an-a verilen önem kitap ve hat sanatının alabildiğine gelişip yücelmesine neden olmuştur. Bu vesileyle değişik ebatlarda Kuran-ı Kerim yazmak (Hat Sanatı), onları bezemek (Tezhip Sanatını), ciltlemek (Cilt sanatı) değerli bir sanat kolu haline gelmiştir.

 

           İlk Kur’an’lar, 7-8 yüzyıllarda parşömen üzerine ve Kufi denilen anıtsal bir yazı çeşidiyle yazılmıştır. Kuran yazımcılığında tezhip tasarımı geleneğinin 11.yüzyılda kurulduğu düşünülür.

 

          Çoğunlukla 11-14. yüzyılları arasında hazırlanan Kur’an’larda uygulanan tezhip tasarımında, ilk sayfada sınırları belirli kare veya dikdörtgen bir alanın sıvama bezemesi yaygın bir adet olmuştur. İlk iki sûrenin(Fatiha ve Bakara) yer aldığı sayfalarda sûre metninin yazıldığı alanı çepeçevre dolaşan çerçevenin tezhiplenmesi ise 14.

Türklerde tezhip sanatı Uygur Türkleri’ne kadar uzanırsa da bugün elimizdeki en erken örnekler; XII. ve XIII. yüzyıl Selçuklu eserlerinde bulunur.

                       

         Türklerde yazılı belgelere dayalı tezhip sanatı 4 dönem içinde araştırılabilir:

 

      Selçuklu dönemi tezhibi,

      Osmanlı erken dönemi tezhibi,

      Osmanlı klâsik dönemi tezhibi,

      Batı etkisindeki tezhip

Mushaflarda itinayla tezyin edilen kısımlar arasında sûre başları’nın da önemli yeri vardır. Sûre başları Mushaflarda bulunan 114 adet sûrenin sayısını, başlangıcını, nerede nazil olduğunu belirten kitabe kısmıdır. Yatay dikdörtgen şekli devrinin üslubuna uygun olarak tespitlenir. Bir sûre başı deseni çizilirken genellikle ¼ simetrik desen tipi tercih edilir. Kullanılan motifler teknik ve renkler devrinin zevkini, üslubunu ve sanatın seviyesini göstermeye yeter belgelerdir.

            Erken devir 11. ve 12.yy Mushaflarının da paftalamasında geometrik formlar çok kullanılmıştır. Motifler irice münhani motifleri hakim ve işçilik henüz tam incelmemiştir.Kitabelerde de küfi yazılar hakimdir.
           

            Bazı sûre başlarında yazının iki yanı boş bırakılarak buralar koltuk şeklinde tezhip edilir. Simetrik olan koltuklarda aynı desenin aynı renklerle işlenmesi usuldendir.

       
        Genellikle 16.yy sûre başı tezhiplerinde dört köşede köşebent ortada mekik şeklinde zemini sıvama altın üstüne beyaz üstübeç ile sûre hakkında bilgi veren yazılı sûre başları görülürSûre başları metin aralarında da olabileceği için dış sınırlarında tığ bulunmaz, unvan sayfaları metinin başında bulunduğu için tığlarla son bulur.

 

        Unvan sayfası bölüm başlarında bulunur ve her tip ilmi ve diğer konulardaki kitaplarda rastlanır.Fakat Sûre başları sadece Mushaflarda sûre başında bulunur.

 

Selçuklu dönemi tezhiplerinde altının ezilip sürülerek olduğu kadar, yapıştırılarak da kullanıldığını görüyoruz. Altın zemin üzerine işlenen desenlerin boyanmasında renkler oldukça sulu ve hafif olarak sürülmüştür. Koyu lacivert, kırmızı, yeşil ve kahverengi, Selçuklu bezemelerinin ana renkleridir. Bunların kullanılmasında çoğu kez tonlama tekniği uygulanmış; ayrıca bu dönemde, sûre başlarına da tezhip yapılmaya başlanmıştır. Selçuklu tezhiplerinde tığların yok denecek kadar az kullanılmış olması dikkat çekicidir.

 

Orta Asya’dan gelen ve Selçuklu Türkleri elinde gelişen tezhip sanatı, Fatih döneminde ve özellikle Kanuni Sultan Süleyman’ın saltanat yıllarına rastlayan XVI. yüzyıl sonlarına doğru en üstün düzeye ulaşmıştır.

 

             Türk tezhip sanatının en yetkin örneklerini gösteren kaynakların başında, kuşkusuz, Kur’an-ı Kerim’ler gelir.

 

            Erken Osmanlı dönemi elyazmalarının tezhiplenmesinde Timurî dönemi Memlûk, Şiraz ve Herat okullarının etkisi hissedilir. 15. yüzyıl sonlarına doğru bu etkiler giderek azalmış, özellikle ilim ve sanata büyük yakınlığı olan Fatih Sultan Mehmed’in himayesinde kurulan saray nakkaşhânelerinde hazırlanan eserlerde görüldüğü gibi Osmanlı sarayına özgü bir tezhip üslûbu oluşturulmuştur.

 

              Bu dönemin saray nakkaşbaşı, Özbek asıllı bir Türk olan Baba Nakkaş’tır. Baba Nakkaş denetiminde pek çok kitap yazılıp tezhiplenmiş ve padişaha sunulmuştu. Sultanın özel kütüphanesi için yaptırılan bu eserler, sayfalarındaki kadar, kap ve miklep içlerindeki tezhip zenginlikleriyle de dikkat çekicidir.

 

Dönemin kitap boyları oldukça ufaktır. Zahriyeler genellikle çift sayfadır, hemen her eserde değişik olarak düzenlenmiştir. Başlık tezhipleri ise düz ya da yatay olarak kullanılan dikdörtgen şeklinde hazırlanmıştır. Tezhiplerin zemin renginde mavinin hemen her tonunun kullanıldığını görüyoruz.

 

               Süsleme motifleri alanında değişik bir üslûpla çizilen kıvrık yapraklı stilize çiçekler, ilk olarak düz hatlar üzerine yerleşen rûmîler ve Selçuklu münhanileri göze çarpar. Zemin üzerinde kullanılan üç nokta ve altın pervazların üzerine işlenen geçme motifleri de dönemin süsleme özelliklerindendir. Döneme ait bir diğer süsleme tarzı da, yer yer düğümlenen uzun şeritlerdir.

 

               Dönemin tezhiplerinde yer alan zemin renklerinde lacivert ve altın çok dengeli bir oranda kullanılmıştır

Osmanlı Sarayı'nın kitap sanatıyla uğraşan ehl-i hiref sanatçıları tarafından yapılmış önemli eserlerin başında "Ahmed Karahisarî Mushaf-ı Şerîfî" adıyla tanınan Kur'an-ı Kerîm gelmektedir. Eser Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hırka-i Saadet kitapları arasında 5 numarada kayıtlıdır.Her sayfası özenle tezhiplenmiş olan Kur'an-ı Kerîm'in Fâtiha ve Bakara sûresinin başlangıcı celî muhakkak ve reyhanî hatla yazılmıştır. Başlangıçtaki bu çeşitlilikten sonra Kur'an-ı Kerîm, bir satır celî muhakkak, beş satır nesih, bir satır celî sülüs tekrar beş satır nesih ve en altta da celî muhakkak hattan oluşan ve "Yakut" tarzı olarak bilinen klâsik bir düzenlemeye göre yazılmıştır.

Elimizdeki dokümanlar bize eserin tezhiplerinin Nakkaş Hasan, Mustafa Müzehhip ve onun tarafından yetiştirilmiş olan dört saray nakkaşının elinden çıktığı izlenimini vermektedir. Eserin tezhipleri büyük bir çeşitlilik gösterir.

            Zahriyesi yuvarlak bir madalyon hâlinde tezhiplidir. Bunu izleyen çift sayfalık serlevha, sayfanın tümünü kaplamak üzere zengin bir şekilde tezhiplenmiştir.

Onu izleyen değişik çift sayfalık iki düzenlemede de farklılık vardır.
            Eserin 5b yaprağından sonuna kadar değişmeyen yazı düzeni içerisinde her sayfada tezhipli dört koltuk bulunmaktadır.

            Bunlar toplam 2360 tanedir. Ayrıca serlevha dışında 112 tezhipli sûre başı bulunmaktadır.

            Bunlara tezhipli aşır ve cüz işaretlerini de ilâve edecek olursak, eserin süsleme sanatları açısından ne denli büyük bir önem taşıdığı ortaya çıkar.

      17. yüzyılda Batı etkisi altında, Türk tezhibinin giderek inceliğini yitirdiği ve klasik motiflerin özelliklerini yavaş yavaş kaybettikleri izlenir.

 

      Batı sanatı etkisinin kuvvetle hissedildiği 18. yüzyılda, klâsik süslemeyle Barok-Rokoko motiflerinin bir arada kullanıldığı tarz dikkat çeker.

 

      19. yüzyılın sonuna doğru klasik motiflerin yeniden ele alınmasına çalışılmış ve Türk tezhibinde Neo-klasik denen üslûp ortaya çıkmışsa da bu, Osmanlı bezeme sanatının en zayıf üslûbu olarak kabul edilir.

 

 

KAYNAKÇA

 

       ÖZEN, Mine Esiner; Türk Tezhip Sanatı

 

       SERİN, Muhiddin; Türk Hat Üstadları II,

   (Hattat Şeyh Hamdullah’ın Hayatı, Talebeleri, Eserleri,)

 

      ZAKORKA, Janc; Islamska Mınıjature

 

      MEVLANA MÜZESİ

 

      TOPKAPI SARAYI MÜZESİ

 

      BERLİN MÜZESİ

 

      YAZMA ESERLER KÜTÜPHANESİ , KONYA

 

      HAFIZ OSMAN’IN KUR’AN-I KERİMİ

      www.hat-tezhipsanati.com

      www.millikutuphane.com

      www.netpano.com

      www.kultur.gov.tr

      www.aruz.com

      www.osmanlisanatı.com

      www.yenimesaj.com.tr